AI Researchers - odpowiedzialne wykorzystanie sztucznej inteligencji w badaniach naukowych

Jak wykorzystywać generatywną sztuczną inteligencję w pracy naukowej, dbając jednocześnie o rzetelność badań, etykę i wysoką jakość rezultatów? To jedno z najważniejszych zagadnień, którym zajmuje się międzynarodowy projekt AI Researchers – Embedding Responsible AI in Research. Inicjatywa łączy uczelnie, instytucje badawcze oraz ekspertów z sześciu krajów Europy, którzy wspólnie opracowują rozwiązania wspierające świadome i odpowiedzialne korzystanie ze sztucznej inteligencji w środowisku akademickim.

Projekt realizowany jest przez konsorcjum siedmiu organizacji z Polski, Portugalii, Hiszpanii, Niemiec, Danii oraz Irlandii. Liderem przedsięwzięcia jest Wydział Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego. Partnerami projektu są: Universidade do Porto, UPF Barcelona School of Management, Ośrodek Przetwarzania Informacji – Państwowy Instytut Badawczy, Accreditation Council for Entrepreneurial and Engaged Universities, European E-Learning Institute oraz Momentum.

Sztuczna inteligencja zmienia codzienność badaczy

Narzędzia wykorzystujące generatywną sztuczną inteligencję coraz mocniej wpisują się w codzienną pracę naukowców. Mogą wspierać analizę danych, przygotowywanie raportów, opracowywanie wniosków grantowych czy redagowanie tekstów naukowych. Jednocześnie szybki rozwój tych technologii powoduje, że pojawia się wiele pytań dotyczących wiarygodności wyników, ochrony własności intelektualnej, bezpieczeństwa danych oraz odpowiedzialności za decyzje podejmowane przy wsparciu algorytmów.

— Narzędzia oparte na generatywnej sztucznej inteligencji coraz częściej stają się elementem codziennej pracy naukowców. Pomagają w analizie danych, przygotowywaniu raportów, opracowywaniu projektów grantowych czy redagowaniu tekstów naukowych. Jednocześnie ich dynamiczny rozwój rodzi wiele pytań dotyczących wiarygodności wyników, ochrony własności intelektualnej, bezpieczeństwa danych oraz odpowiedzialności za podejmowane decyzje badawcze — mówi dr hab. T. Bartosz Kalinowski, prof. UŁ, kierownik międzynarodowego konsorcjum realizującego projekt.

Projekt AI Researchers powstał jako odpowiedź na te wyzwania. Jego głównym celem jest wzmacnianie kompetencji związanych z wykorzystaniem GenAI w badaniach naukowych, a także tworzenie praktycznych rozwiązań, które pomagają wdrażać sztuczną inteligencję w sposób etyczny, przejrzysty i zgodny z europejskimi standardami.

Co utrudnia wdrażanie AI w środowisku naukowym?

Jednym z pierwszych efektów projektu jest analiza barier związanych z wykorzystaniem sztucznej inteligencji w akademii. Wyniki przeprowadzonego badania pokazują, że naukowcy coraz częściej sięgają po narzędzia AI, jednak poziom zaufania do tych technologii nadal pozostaje ograniczony.

Wśród najczęściej wskazywanych wyzwań znalazły się:

• ryzyko generowania błędnych lub niepotwierdzonych informacji, czyli tzw. halucynacji AI,
• obawy dotyczące ochrony danych oraz nieopublikowanych wyników badań,
• kwestie związane z własnością intelektualną,
• brak jednoznacznych zasad regulujących korzystanie z AI na uczelniach,
• niepewność dotycząca odpowiedzialności za rezultaty uzyskane przy wsparciu algorytmów.

Analiza wskazuje jednocześnie, że decyzja o korzystaniu ze sztucznej inteligencji nie wynika wyłącznie z mody czy presji otoczenia. Dla naukowców kluczowe znaczenie mają praktyczna przydatność narzędzi oraz ich dopasowanie do codziennych procesów badawczych. Badacze są skłonni wdrażać AI przede wszystkim wtedy, gdy widzą jej realną wartość w swojej pracy.

AI jako narzędzie wspierające, nie zastępujące badacza

Wyniki badań prowadzonych w ramach projektu pokazują, że sztuczna inteligencja jest postrzegana przede wszystkim jako wsparcie dla naukowca. Szczególnie dobrze sprawdza się w zadaniach powtarzalnych i czasochłonnych, takich jak przygotowywanie dokumentacji, opracowywanie raportów czy wstępne przetwarzanie danych. Dzięki temu badacze mogą poświęcić więcej uwagi działaniom wymagającym kreatywności, krytycznego myślenia oraz interpretacji wyników.

— Wyniki badań prowadzonych w projekcie wskazują, że sztuczna inteligencja jest postrzegana przede wszystkim jako narzędzie wspierające. Szczególnie dobrze sprawdza się przy wykonywaniu zadań rutynowych i czasochłonnych, takich jak przygotowywanie dokumentacji, raportów czy wstępne przetwarzanie danych. Dzięki temu badacze mogą skoncentrować się na działaniach wymagających kreatywności, krytycznego myślenia i interpretacji wyników — podkreśla dr hab. Artur Modliński, prof. UŁ, realizujący projekt w UŁ.

Ważnym aspektem jest również wyrównywanie szans w międzynarodowym środowisku naukowym. Narzędzia generatywnej AI mogą wspierać badaczy, dla których język angielski nie jest językiem ojczystym, ułatwiając im przygotowywanie publikacji oraz udział w globalnej wymianie wiedzy.

— Jednocześnie uczestnicy badań podkreślają, że pewnych obszarów nie można delegować algorytmom. Do takich zadań należą m.in. ocena etyczna badań, mentoring młodych naukowców, recenzowanie prac naukowych czy formułowanie oryginalnych koncepcji badawczych. Odpowiedzialność naukowa pozostaje domeną człowieka — dodaje dr Jakub Brzeziński, realizujący projekt w UŁ.

Z wynikami badania można zapoznać się na stronie projektu: https://airesearchers.eu/resources/ w sekcji Project Resources / AI Adoption Barriers Report.

Od rozpoznania wyzwań do praktycznych narzędzi

AI Researchers to projekt, który nie kończy się na samej diagnozie problemów. Jego zadaniem jest przygotowanie kompleksowego zestawu rozwiązań wspierających uczelnie w budowaniu dojrzałego i odpowiedzialnego podejścia do sztucznej inteligencji.

Wśród najważniejszych planowanych rezultatów projektu znajdują się:

• AI Engagement Framework – ramy wspierające uczelnie w planowaniu działań związanych z wykorzystaniem sztucznej inteligencji,
• AI Readiness Toolkit – zestaw praktycznych narzędzi pomagających we wdrażaniu AI i rozwijaniu kompetencji,
• AI Mentor Training Manual – podręcznik dla osób szkolących promotorów oraz kadrę naukową,
• Certified Online Course – certyfikowany kurs online skierowany do młodych badaczy.

Przyjęte w projekcie podejście zakłada przejście od identyfikacji problemów, przez planowanie zmian, aż po wdrażanie konkretnych rozwiązań i długofalowe rozwijanie kompetencji w organizacjach akademickich.

Dlaczego projekt AI Researchers ma znaczenie?

Rozwój sztucznej inteligencji sprawia, że szkolnictwo wyższe musi na nowo przemyśleć wiele procesów badawczych i dydaktycznych. Brak jasnych zasad może prowadzić zarówno do nadmiernych obaw, jak i do nieodpowiedzialnego korzystania z nowych technologii. Projekt AI Researchers proponuje inne podejście: świadome, etyczne i oparte na dowodach wdrażanie AI w badaniach naukowych.

Inicjatywa pokazuje, że przyszłość nauki nie polega na zastępowaniu badaczy algorytmami. Kluczowe jest budowanie kompetencji, które pozwolą wykorzystywać potencjał sztucznej inteligencji w sposób odpowiedzialny i zgodny z wartościami akademickimi. Dzięki temu AI może stać się narzędziem wzmacniającym jakość badań, a nie zagrożeniem dla ich wiarygodności.

Więcej informacji o projekcie: https://airesearchers.eu/

Najnowsze informacje z projektu dostępne są również w newsletterze: https://airesearchers.eu/download/443/?tmstv=1780577178

Projekt AI Researchers – Embedding Responsible AI in Research jest realizowany w ramach programu Erasmus+ (2025-1-PL01-KA220-HED-000358408).